Калмыцкий благотворительный Фонд культуры "Наследие" им. Номто Очирова - 2016

 

Реквизиты счета:
ИНН 7707083893
КПП 081601001
р/с 40703810960300100642 в Калмыцком ОСБ №8579 г.Элиста, Ставропольского отделения №5230 ПАО Сбербанк г.Ставрополь
БИК 040702615
к/с 30101810907020000615

 

 

 

 

 

"Очра Номтын нернь нарн мет герлтг"

"Саглрин" гиич

- Нина Санджарыковна, танд наһцхинтн тускар кен келҗ өглә?
- Очра Номтын хамгин бичкн дү күүкнь мини эк Киштә билә. Довкин Очр дөрвн үртә бәәсмн. Ууһн көвүнь Номт, Пати күүкн, Апуш көвүн, отхн күүкнь Киштә. Экм ахиннь тууҗиг барлчксн дегтрәс умшҗах мет чееҗәр нанд келдг билә. Тедү дүңгә күңкл күн бәәсмн. Экм ахан икәр күндлдгинь, тевчдгинь меднәв.
- Наһцхтн таднла бәәдг билү?
- 1957 җиләс авн маднла бәәлә. Тиигхд наһцхм далта медәт, гем-шалтгта билә, барун бийинь сүүдр дәврчксн учрар эмчнр бийинь эмндг билә. Тиигхд бидн Көтчнр селәнд бәәдг биләвидн. Эмч Мария Санчировна Менкенова болн баахн медицинск сестра Тамара Лиджанова энүнд ик килмҗән, оньган өгч йовсн улс. Ода эдн Элст балһснд бәәнә. Бийиннь тускар наһцхм дала юм келдго билә. Цецн ухата, сәәхн цаһан седклтә күн болҗ мини ухан-седклд үлдв. 1960 җил мини наһцх сәәһән хәәсмн. Көтчнр селәнд оршагдсмн.
- Очра Номтын үлдәсн ик зөөринь босхҗ авч, саң бурдәх ухан-санан кезә үүдв?
- 1991 җиләс авн экләд Очра Номтын туск документс, материалмуд цуглуллав. Тер цагт би США-д бәәдг нертә профессор, хальмг күн Араш Борманджиновла залһлда бәрҗ, күүндҗ, кесг соньн юм медҗ авув. Мини наһцх ямаран алдр күн бәәсинь тер нанд келҗ өгв. "Очра Номт эврәннь цагин йоста домг мөн", энтн мана һанцхн зун җилд биш, цуг хальмг улсин тууҗд орсн хамгин алдр хальмг күн", - гиҗ наһцхин тускар келсн энүнә үгмүд нанд тодлгдна.
Очра Номтын нертә саң арвн җилдән үүлдҗәнә, Элстин цутхлңд "улан" герт хойрдгч давхрт бәәнә. 1991 җилд Очра Номтын 105 җил темдглгдлә. Хальмг Таңһчин Деед Советин Президиумин Ахлач В. Басанов, энд урднь көдлҗәсн, өдгә цагт РАН-а КИГИ-н директор Н. Очирова дөң болсмн. Нина Гаряевна тер байрин керг-үүлдврмүдиг һардла. Очра Номтын төрсн һазртнь Волгоградск областин Светлоярск района Червленое селәнд, Көтчнрә района Көтчнр селәнд ик нәр болла.
- Ода мана умшачнрт наһцхиннь тускар тодрхаһар келәд өгит. Өдгә цагин баһчуд Очра Номтын тускар сәәнәр медхш.
- Очра Номт 1886 җилд Червленое селәнд төрҗ һарсмн. Энтн гүн медрлтә, ик сурһульта күн билә - йоста хальмг Ломоносов, Санкт-Петербургск университетд сурад һарла. Дорд үзгин ном шинҗләчин болн юристин эрдмтә билә. Хальмг сегәтнрин хамгин ухата, билгтә улсин негнь болҗана. Эврә келн-улсиннь хөв-җирһлинь медҗ, зовлңгинь хувалцҗ, ил кергәрн эднд дөң болдг бәәсмн.
Энүнә нилчәр өдгә цага хальмгудт баатрльг "Җаңһр" гидг дуулвр күрв. 1908 җилин зунар Баһ Дөрвдә улусин Ик Бухса әәмгт амн үгин билгин дамшлт авчасн цагтан җаңһрч Ээлән Овлаг олҗ авад, энүнәс "Җаңһрин" 10 бөлг бичҗ авсмн. Мана орн-нутгин нер һарсн дорд үзгин номин шинҗләч В. Котвичин сүв-селвгәр тер бөлгүдиг фонографд бичҗ авсмн. 1910 җил "Җаңһрин" бөлгүд барлгдад, онц дегтр болҗ һарв.
Очра Номт кесг номин көдлмш бичсмн. Тедн дунд һол орм эзлҗәхнь "Әәдрхнә хальмгуд болн экономическ бәәдл" гидг дегтр. 1915 җилд эн дегтр барт һарла. Энтн калмыковеденя халхар кесн экономическ тууҗин түрүн шинҗллт. 1917-1918 җилмүдт мана таңһчд "Өөрдин зәңгс" гидг газет хальмг келәр һардг билә. Очра Номтын сән седвәрәр, эн газет бүрдәгдлә. Хальмг келн-улсин сойлын босхмҗин, өргҗлтин төрт эн газет һол оньган өгчәсмн. Олн зүсн халхар чинртә көдлмш кеҗ, таңһчин делгрлтд эврә ик тәвцән орулсмн. Цуг эн ик чинртә кергән 22 нас күртлән күцәҗ йовсмн. Баахн болвчн дала төр хаһлҗ чадв.
Хөөннь кесг дәкҗ энүг хар гөрәр цааҗла харһулад, түүрмд суулһла. Сән юрист болад бийән харсад түүрмәс һардг билә, болв дарунь дәкн түүрмд орулдг бәәҗ. Тегәд кесг җилин туршарт түүрмд сууһад һарв. Һуңдлта цаг билә. Тиигхд номд болн сойлд орулсн тәвцнь мартгдсмн. Олн җилин эргцд Очра Номтын кесн үүлдврин тускар күн келдго билә. Хаалһата төр билә. Болв үнн юмн үннәрн һардг. Тууҗин үнн йилһрәд, Очра Номтын нернь цеврдв. Мини наһцхин нерн кезәд чигн мартгдлго, нарн мет герлтг гиҗ зальврнав.
- Мана таңһчд октябрь сарин 9-д болн 10-д Очра Номтын төрҗ һарсна 115 җилин өөн өргәр темдглгдх. Та эн өөнд белдлһнә көдлмшт шунмһаһар орлцҗахинь меднәв. Энүнә тускар бас цөн үг келх болвзгот.
- Түрүн авгтан би мана Хальмг Таңһчин Президент К. Илюмжиновд, правительствин һардврт икәр ханҗанав. Темдглҗ авсн зураһар таңһчд ик байр болхмн. Очра Номтын ончта өөнд белдлһнә болн терүг бүрдәлһнә шишлң бүрдәмҗин комитет үүлдҗәнә. Хальмг Таңһчин правительствин Ахлачин дарук Н. Куницына эн комитетин көдлмшиг һардҗана. Кесг сүүр болв, би терүнд орлцлав.
Мана саңд арвн җилин эргцд кесг соньн материалмуд цуглрв. Тегәд энүг олн әмтнд медүлхин төләд барлх кергтә гиҗ сүв-селвгән оруллав. Таңһчин сурһуль-эрдмин болн номин министерствин келн-улсин сурһуль-эрдмин системин әңгин һардач Р. Дякиевала хамдан күүндәд, альбом кех боллавидн. Эн төр сүүр деер хәләгдлә. Зуг Очра Номтын үлдәсн зөөрнь ик болад, бүкл дегтр һарһх шиидвр авгдв.
Очра Номтын тускар кесг әмтн статьяс бичсн билә. Келхд, США-д бәәдг хальмг профессор А. Борманджинов, Хальмг государственн университетин доцент А. Бадмаев, КГУ-н багш тууҗин номин кандидат А. Джалаева, "Хальмг үнн" газетин редакцд кесг җилдән көдлҗ йовсн В. Айтаев болн нань чигн әмтн. Эн заагдсн дегтрт номтнрин статьяс, Очра Номтыг меддг улсин тодлврмуд орх.
- Эн җил Очра Номтын өөнлә ирлцүлҗ, Элстд музей секгдхмн эсий?
- Элст балһсна Очра Номтын нертә школд музей секгдхмн. Эн школын сурһульчнр бас хәәврин көдлмш күцәһәд, кесг материалмуд цуглулҗ авв. Багшнр, күүкд-көвүд соньн экспозицс белдлһнд орлцҗана. Өдгә цагт эн школын коллективиг Е. Ненькина һарджана. Урднь эн школын директор бәәсн Д. Бухаев мини элгн-садн. Денислав Эняевич сәәхн авъясмуд, заңшалмуд бәрҗ үүлддг бәәсмн. Очра Номтын тускар күүкд-көвүдт келҗ медүлдг билә. Энд тогтсн авъясар Очра Номтын һарсн өдриг школд байртаһар темдглнә. Йилһән сәәнәр сурдг күүкд-көвүдт Очра Номтын нертә мөрә өггднә. Ончта өөнләнь бас иим керг-үүлдврмүд болх.

- Очра Номтын төрсн һазртнь бас нәр-наадн болх гиҗ келләт. Эн зәңг таниг бас байрлулҗахгов.
- Волгоградск областин Светлоярск района Червленое селәңд Очра Номтын 115 җилин өөнд нерәдгдсн ик байр болх. Эн һазрин һардвр мөңг йилһҗ өгәд, байриг сәәнәр күцәхәр бәәнә. Эднд ик ханлтан өргҗәнәв. Мана таңһчин нертә скульптор Степан Ботиев Очра Номтын бумблв үүдәҗәнә, энтн наһцхин төрсн һазртнь тәвгдхмн.
Би эврән бас Червленое селәнд төрҗ һарлав. Одахн эн селәнә Өдрин байрт орлцад ирүв, селәнә һардвр нанд үрвр келә. Сән нәр болв. Маңһд, орс, немш болн хальмг келн-улсин элчнр байриг секв. Би таңһчин элч болҗ, хальмг келәр цугтаһинь йөрәвүв.
- Нина Санджариковна, мини сурврмудт хәрү өгсндтн ханҗанав. Очра Номтын өөнин байр сән-сәәхн болтха, кеҗ-күцәҗәх, үүлдвртн күцәмҗтә болтха. Тана күчн-чидләр цуглулсн соньн материалмуд дорас өсчәх үйнрт ик туста болх гиҗ санҗанав.

БОСХМҖИН Валентина.
ЗУРГТ: Очра Номтын зе күүкнь Н. С. Уланова.
А. Устиевин цоксн зург.
/ Хальмг үнн. - 2001. - Һаха сарин 12 (29 сент., № 185-186). - Х. 3 /

 

 

 

 
   
 

358011, Республика Калмыкия, г. Элиста, ул. Пушкина, д.18а
здание МУ КЦ "Родина", nasledie-08@yandex.ru